مردم داری| چگونه با مخالفان، اخلاقی و هوشمندانه رفتار کنیم؟

شیعیان و پیروان اهل‌بیت علیهم‌السلام با وجود قرن‌ها دشمنی و ستم خلفا و حُکّام جور، در طول تاریخ باقی ماندند و دوام آوردند. این ماندگاری، بی‌تردید از لطف الهی و هدایت امامان نشأت گرفته و در کنار آن، از ایمان و استدلالی ریشه‌دار نیز نیرو گرفته است. با این حال، یک عامل مهم دیگر هم در تقویت جامعه شیعه نقش داشته؛ عاملی که شاید کمتر به چشم بیاید اما اثرش عمیق و ماندگار بوده است: مردم‌داری و اخلاق.

چرا مردم‌داری در سیره اهل‌بیت این‌قدر مهم است؟

امام صادق علیه السلام فرمودند:

بر تو باد به تقوای الهی، ورع، تلاش، صدق حدیث، امانت داری، حسن خلق و همسایه داری. سپس حضرت فرمودند:

وَ كُونُوا دُعَاةً إِلَى أَنْفُسِكُمْ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ وَ كُونُوا زَيْناً وَ لَا تَكُونُوا شَيْنا

مردم را به سوی خود دعوت کنید؛ نه فقط با زبان‌تان و زینت بخش [ما] باشید و باعث خواری [ما] نباشید.

این نگاه نشان می‌دهد که مردم‌داری، تنها یک توصیه اخلاقی ساده نیست؛ بلکه راهبردی برای حفظ کیان جامعه مؤمنان در طول تاریخ بوده است. در دوره‌هایی که فشار و خطر زیاد بوده، همین اخلاق اجتماعی، شیعیان را از گردنه‌های سخت عبور داده است.

برخلاف مسیحیت که توصیه به رهبانیت و بر خلاف صوفیان که سفارش به عزلت و گوشه گیری از اجتماع می کنند، ائمه ما علیهم‌السلام راه تعامل هوشمندانه و اخلاقی با جامعه را آموزش دادند تا هم هویت دینی حفظ شود و هم پیوند اجتماعی از هم نپاشد.

ایمانی که امروز در اختیار ماست، به‌سادگی به دست نیامده؛ حاصل تلاش‌ها، صبرها و گذشت‌های فراوان است. از همین رو، حفظ و انتقال آن به نسل‌های بعدی، نیازمند همان روحیه مردم‌داری و اخلاق است.

ابعاد مردم‌داری در زندگی روزمره

وقتی از مردم‌داری سخن می‌گوییم، دو حوزه اصلی مطرح می‌شود:

1.  نخست، رفتار با هم‌کیشان و نزدیکان؛

2.  و دوم، تعامل با عموم مردم و حتی مخالفان.

در سیره پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام، برای هر دو حوزه توصیه‌های روشنی آمده است:

·     مدارا با مردم:

مُدَارَاةُ النَّاسِ‏ نِصْفُ الْإِيمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَيْش‏

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: مدارا با مردم، نیمی از ایمان است و مهربانی با آنان، نیمی از زندگی. این مدارا، به‌ویژه با کسانی که از باورهای ما فاصله دارند، می‌تواند دل‌ها را نرم و مسیر هدایت را هموار کند.

·     حسن خلق:

خوش‌اخلاقی نه‌تنها یک فضیلت فردی، بلکه پلی برای نزدیکی دل‌هاست. نزدیک‌ترین افراد به پیامبر در قیامت، کسانی معرفی شده‌اند که اخلاق نیکوتر و مردم داری بهتری با مردم داشته‌اند.

·     پاسخ به نیازهای مردم:

اعْلَمُوا أَنَّ حَوَائِجَ النَّاسِ إِلَيْكُمْ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْكُم‏

امام حسین علیه‌السلام می‌فرمایند: نیازهای مردم به شما، نعمتی از جانب خداست. یعنی فرصت خدمت به دیگران، در واقع فرصتی برای رشد معنوی ماست.

·     تغافل و آسان‌گیری:

امام سجاد علیه السلام در وصیت پایانی خود خطاب به امام باقر علیه السلام فرمودند:

مصلحت زندگى و معاشرت با مردم، یک پیمانه دارد كه دو سومش زيركى و يك سومش تغافل‏ و ناديده گرفتن لغزش ها است

بنابراین، در زندگی اجتماعی، همیشه دقت و سخت‌گیری راه‌گشا نیست. گاهی اوقات تغافل از اشتباهات افراد مخصوصا در خانواده، تضمین کننده خوشبختی است.

·     مراعات تقیه:

تقیه یعنی هر چیزی که باعث تلف مال یا ریختن آبرو و یا قتل و جراحت خودت یا یکی از شیعیان می شود را در عصر غیبت ترک کنی.

·     گذشت و پذیرش عذر:

سیره امامان نشان می‌دهد که گذشت از خطا، نشانه بزرگی روح است. روایت‌های فراوانی از حلم و بردباری آنان نقل شده که نشان می‌دهد مهربانی و شرح صدر، حتی در دشوارترین موقعیت‌ها، چگونه دل‌ها را دگرگون می‌کند.

گذشت از کنیز و آزاد سازی آن توسط امام صادق (ع)

در کتاب منتهی‌الآمال نقل شده است که یکی از اصحاب به خانه امام صادق علیه‌السلام می‌رود و می‌بیند رنگ از رخ مبارک حضرت پریده است. با نگرانی می‌پرسد: «مولای من، چه اتفاقی افتاده؟»

حضرت می‌فرمایند: به اهل خانه و کنیزان سفارش کرده بودم که بر بالکن خانه نروند. اما دیدم یکی از کنیزان به بالکن می‌رود، در حالی که یکی از فرزندانم در آغوش او بود.

با دیدن من، اضطرابی در وجودش افتاد و همان لرزش، سبب شد کودکم از دستش بیفتد و جان به جان‌آفرین تسلیم کند.

اما حقیقت این است که دگرگونی حال من، تنها به خاطر از دست دادن فرزندم نبود؛ آنچه مرا سخت پریشان کرد، ترس و وحشتی بود که در چهره آن کنیز دیدم.

از همین رو، او را در راه خدا آزاد کردم.

وقتی سرگذشت امام صادق علیه السلام و کنیزشان را می نوشتم، ناگهان به یاد مردم داری مولایمان امام زمان علیه السلام افتادم! آن جا که سید ابن طاووس می گوید:

در سحرگاه سرداب مقدس سامرا، آقا و مولایم را دیدم که برای شیعیان این گونه دعا می فرمود:

خدایا! شیعیان ما، گناهان زیادی به پشتوانه محبت و ولایت ما انجام داده اند. اگر گناهان آنان در ارتباط با توست، از آن ها بگذر که ما راضی هستیم. و آنچه از گناهان که در ارتباط با خودشان است، خودت بین آن ها را اصلاح کن و از خمسی که حق ماست به آن ها بده تا راضی شوند و آن ها را از جهنم نجات بده و آن ها را با دشمنان ما در عذاب و غضب خود جمع نفرما.